مروری کوتاه بر شاخص‌های اثرگذار بر محیط کسب‌وکار
یک شاخص، یک تحلیل 6؛ شکاف نرخ ارز رسمی و غیررسمی
شکاف نرخ ارز رسمی و غیررسمی نشان می‌دهد فاصله میان نرخ ارز تعیین‌شده در سازوکارهای رسمی یا ترجیحی با نرخ ارز در بازار آزاد چقدر است. به بیان ساده، هرچه این شکاف بزرگ‌تر باشد، اقتصاد با شدت بیشتری درگیر چندنرخی‌بودن ارز، شکل‌گیری رانت، افزایش انگیزه آربیتراژ و اختلال در تخصیص منابع خواهد بود. در چنین شرایطی، دسترسی به ارز ارزان می‌تواند به جای حمایت هدفمند از تولید یا مصرف‌کننده، به امتیازی اقتصادی برای گروه‌های برخوردار از مجوز، سهمیه یا روابط اداری تبدیل شود.
روند شکاف نرخ ارز رسمی و غیررسمی در ایران (اختلاف درصدی نرخ ارز بازار آزاد با نرخ رسمی/ترجیحی)
منبع: برآورد بر اساس نرخ‌های رسمی/حواله و نرخ بازار آزاد؛ ۱۴۰۵ تا شهریور
نمودار نشان می‌دهد شکاف نرخ ارز رسمی/حواله و نرخ بازار آزاد در ایران طی سال‌های اخیر نوسانی اما معنادار بوده است. این شکاف از حدود ۱۲ درصد در سال ۱۴۰۰ به ۴۴ درصد در سال ۱۴۰۱ افزایش یافته، سپس تا ۲۲ درصد در سال ۱۴۰۳ کاهش پیدا کرده، اما در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ دوباره به ترتیب به حدود ۳۳ و ۳۵ درصد رسیده است. این روند نشان می‌دهد با وجود کاهش مقطعی شکاف، چندنرخی‌بودن ارز همچنان یکی از مسائل پایدار اقتصاد ایران است. تداوم این فاصله می‌تواند زمینه رانت ارزی، کاهش شفافیت، اختلال در تخصیص منابع و افزایش نااطمینانی برای فعالان اقتصادی را تقویت کند.
بنابراین وضعیت ایران در این شاخص نشان می‌دهد:
- پایداری چندنرخی‌بودن ارز: شکاف نرخ رسمی/حواله و بازار آزاد پس از جهش در سال ۱۴۰۱، اگرچه در ۱۴۰۳ کاهش یافت، اما در ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ دوباره افزایش پیدا کرد؛ بنابراین شکاف ارزی همچنان مسئله‌ای پایدار است.
- تداوم انگیزه رانت و آربیتراژ: فاصله معنادار میان نرخ‌ها، انگیزه دسترسی به ارز ارزان و کسب سود از اختلاف نرخ رسمی و آزاد را حفظ می‌کند و می‌تواند تخصیص ارز را از مسیر هدفمند خارج کند.
- افزایش نااطمینانی برای فعالان اقتصادی: شکاف بالای ارزی، پیش‌بینی هزینه واردات، قیمت‌گذاری، برنامه‌ریزی تولید و تصمیم‌گیری صادرکنندگان و واردکنندگان را دشوارتر می‌کند؛ از این رو، کاهش شکاف ارزی و شفافیت تخصیص ارز اهمیت دارد.
